Leave a comment

ሳይጠገብ የተጠናቀቀው የማኪራ ጉዞ


“ቡናን ለዓለም ያስተዋወቀው ካሊ አዲ እንጂ ካልድስ አይደለም”

 

የ“ገመና” ተዋናዮች በማኪራ ተደምመዋል

ልጅ አዋቂ ሳይባል ሁሉም በክትና ባህላዊ ልብሱ አምሮና ደምቆ፣ በማይጠገብ ባህላዊ ዜማ፣ ዘመናዊነት ባልነካውና ባልተበረዘ ንፁህ የብሔረሰቡ ማራኪ ውዝዋዜና ጭፈራ ይጠብቀናል ብሎ ያሰበ ቀርቶ የጠረጠረ እንኳ በመኻላችን አልነበረም፡፡

የኦሮሚያና የካፋ ዞን አዋሳኝ የሆነውን የጐጀብ ወንዝ ድልድይ እንደተሻገርን ከወንዙ ጐን ባለችው ጐጀብ ከተማ የጠበቀን ትዕይንት ለማመን የሚከብድ ነበር፡፡ የዚያን ዓይነት ከልብ የመነጨና በፍቅር የተሞላ አቀባበል ለመሪዎች እንኳ ሲደረግ ማየት የተለመደ ስላልሆነ በጣም ነው የተደነቅነው፡፡

በስፍራው የደረስነው ለዓይን ያዝ ሲያደርግ ነበር፡፡ የቦንጋና የጐጀብ ከተሞችና የአካባቢው ነዋሪዎች፤ ከተማዋን በባንዲራና በአበባ አሸብርቀው ዝግጅታቸውን አጠናቀው፣ እንግዶቻቸውን በዘፈንና በባህላዊ ዳንኪራ ለመቀበል፣ ሙዚቃና ጭፈራውን የጀመሩት ከቀኑ ዘጠኝ ሰዓት እንደነበር ተረዳን፡፡ ጊዜው እየመሸ ስለሄደ፤ ራቅ ካለ አካባቢ የመጡ በርካታ ሰዎች መመለሳቸውን ስንሰማ ብዙዎቻችን “ምነው ቀደም ብለን ደርሰን ቢሆን ኖሮ፣…”በማለት ተቆጨን፤ የጥፋተኝነት ስሜትም ተሰማን፡፡

የካፋ አስተዳደርና ማንኪራ የፕሮሞሽን ሥራዎች ኃ.የተ.የግ.ማ በጋራ ያዘጋጁት ጉዞ ሁለት ዓላማዎች አሉት፡፡ አንደኛው፣ ብዙዎች ቡናን ለዓለም እንዳበረከተች በሚገምቷት በካፋ ዞን በዴቻ ወረዳ የእናት ቡና መገኛ (ቡና ለመጀመሪያ ጊዜ እንደበቀለባት በሚነገርላት) ማኪራ ቀበሌ ተገኝቶ ማንም ሳይነካው ለበርካታ ዘመናትና ትውልድ ተጠብቆ የቆየውንና የተባበሩት መንግሥታት የትምህርት የሳይንስና የባህል ድርጅት (ዩኔስኮ) ለልማትም ሆነ ለሌላ አገልግሎት እንዳይውል በማለት አምና የመዘገበውን የተፈጥሮ ቡና የሚበቅልበትንና ጥቅጥቅ ያለ የተፈጥሮ ደን (የአካባቢው ሳንባ) የሆነውን ስፍራ መጐብኘት ለሌሎችም ማሳወቅ ነው፡፡

ሁለተኛው ደግሞ የኢትዮጵያ ሚሌኒየም ሴክሬታሪያት ጽ/ቤት የቡና ሙዚየምና ዓለምአቀፍ የቡና መረጃ ማዕከል በቦንጋ ከተማ እንዲሠራ በወሰነው መሠረት፣ ግንባታው ተጀምሮ በ2005 ሥራ እንደሚጀምር የሚጠበቀው ሙዚየም አሁን በምን ደረጃ ላይ እንዳለ አይቶ ለሌሎችም ማሳወቅ ነው፡፡ የጉብኝቱ ታዳሚዎች፣ ከተለያዩ ክፍሎች የተውጣጡ ባለሙያዎች ናቸው፡፡ በርካታ አርቲስቶች፣ ጋዜጠኞች፣ ደራሲዎች፣ ጸሐፍት፣ ዘፋኞች፣ ሙዚቀኞች፣ ፊልም ፀሐፊ፣ አዘጋጅ…በአጠቃላይ ሦስት መለስተኛ አውቶቡሶች የሞሉ የጥበብ ሰዎች ናቸው፡፡

ማክሰኞ ሚያዝያ 16 ቀን 2004 የደቡብ ምዕራብ አቅጣጫ ይዘን ጉዟችንን እንደጀመርን፣ የምናየው ስፍራ ሁሉ አረንጓዴ የለበሰ ነው፡፡ እየራቅን በሄድን ቁጥር አረንጓዴነቱ ቢጨምርም የተፈጥሮ ማራኪነቱ ማየል የጀመረው ጐጀብ ልንደርስ 19 ኪ.ሜ ሲቀረን ነው፡፡ ተፈጥሮን እያደነቅን ጉዟችንን ቀጠልን፡፡

ጐጀብ ቀድሞ የደረሰው ጋዜጠኞችን፣ አርቲስት አብራር አብዶና አርቲስት ችሮታው ከልካይን የያዘው አውቶቡስ ነበር፡፡ አስተናጋጆቻችን መድረሳችንን ሲሰሙ ተስፋቸው ለምልሞ፣ ድካማቸው ጠፍቶ ከበሯቸውን እየመቱ ሆታ፣ እልልታና ጭፈራቸውን አቀለጡት፡፡ አርቲስት አብራር የተቀመጠው ከፊት – ለፊት ስለነበር በቀላሉ ይለያል፡፡ አስተናጋጆቻችን (ተቀባዮቻችን) የሚያውቁት ሰው በማየታቸው እየተጠቋቆሙ በደስታ ፈነደቁ፡፡ ከመኪናው ስንወርድ እንደ እቅፍ አበባ የቡና ችግኝ ተበረከተልን፡፡ ስለመሸ ሁለቱ አርቲስቶችና አንዲት ጋዜጠኛ፣ ለችግኝ መትከያ ወደተዘጋጀው መደብ ሄደው በባትሪ እየተመሩ ችግኙን ተከሉ፡፡

ከዚያም ወደተዘጋጀልን ድንኳን ገብተን አጭር ንግግር ከተደረገ በኋላ የእራት ግብዣው ቀጠለ፡፡ በዚህ በመኻል የዘገዩት ሁለቱ መኪኖች ሲደርሱ ዳግመኛ የአቀባበል ሥነ ሥርዓት ተጀመረ፡፡ አስተናጋጆቻችን በቲቪ መስኮት የሚያውቋቸው የገመና 2 አርቲስቶች በገሃድ ፊታቸው ቆመው ሲያዩዋቸው ማመን አቃታቸው፡፡ “እገሌ፣ …እገሌ…” እያሉ በሚያውቁት የድራማው ገፀ – ባህሪ ስም እየጠሩ ጨበጡዋቸው፣ አቀፏቸው፡፡ አርቲስቶቹም ታዲያ የአድናቂዎቻቸውን አያያዝ ስለሚያውቁ አፀፋውን ከመመለስ አልቦዘኑም፡፡ የጐጀቡ ዝግጅት እንዳበቃ በበርካታ መኪኖች ታጅበን ጉዞ ወደ ቦንጋ ተጀመረ፡፡ ትንሽ እንደተጓዝን ስላካፋ የመንገዱ ጭቃ ጉዟችንን ከመፈታተኑም በላይ አንዳንዱን መኪና አላላውስ ብሎ በሌላ መኪና ተጐትቶ ወጣ፡፡ ቦንጋ ከተማ ስንገባ ከምሽቱ 6፡00 ነበር፡፡

በማግስቱ እንግዶችና በርካታ የከተማዋ ነዋሪ ከቦንጋ 17 ኪ.ሜ ወደምትርቀው የእናት ቡና ምድር ማኪራ ጉዞ ጀመርን፡፡

ምናልባት 10 ኪ.ሜ ያህል በመኪና እንደተጓዝን ጥርጊያው መንገድ አያስኬድም ስለተባለ ብዙ መኪኖች ባሉበት ሲቆሙ፣ አንዳንድ ጠንካራ የገጠር መኪኖች በጥቅጥቁ ደን ውስጥ የወጣው ጥርጊያ መንገድ ቁልቁለት፣ ዳገትና ጭቃ እየበጣጠሱ፣ እየተጐተቱና እየተገፉ ውጡና ከዚያ በላይ በላይ መሄድ ስለማይቻል ለመቆም ተገደዱ፡፡ ከዚያ በኋላ ያለው መንገድ የጋማ ከብትና የእግር ነው፡፡

አሁን ማኪራ ለመድረስ 4 ኪ.ሜ ያህል ይቀረናል፡፡ መንገዱ ጥቅጥቅ ባለው የተፈጥሮ ደን ውስጥ ከመሆኑም በላይ ዳገትና ቁልቁለት ስላለው በሁሉም ሰው ፊትና በአንዳንዶች ጀርባ ነጭ ላብ ይንቆረቆራል፡፡

ያልተነካ ድልብ መሬት ስለሆነ ሲረግጡት፣ ስርጉድ ስርጉድ ይላል፡፡ ደኑ ጥቅጥቅ ባለበት ስፍራ ከአንድ ሜትር በላይ አሻግሮ ማየት ይከብዳል፡፡ አንዳንዱ ዛፍ ስር ሆነው ሽቅብ ሲመለከቱ፣ በጣም ረዥም ከመሆኑ የተነሳ ጫፉን በትክክል መለየት አይቻልም፡፡ የአንዳንዱ ዛፍ ስር ምናልባት ከ10-20 ሜ ሊሰፋ፣ ወገቡን ደግሞ 10 ሰዎች ተያይዘው ላይሞሉት ይችላሉ፡፡

አብዛኞቹ ዛፎች ከቅርንጫፎቻቸው ቁልቁል ሐረግ ያበቀሉ ሲሆን፤ ሐረጉ ራሱ መሬት ደርሶ ሥር አፍርቶና ወደ ጐን ደርጅቶ እንደገና ሽቅብ ይወጣል፡፡ በርካታ ዛፎች ቅርፊታቸው የተላቀቀ ሲሆን ጥገኛ ተክሎች በቅለውባቸው ምግባቸውን ይሻሟቸዋል፡፡ ሁሉንም ዘርዝሮ መዝለቅ ስለማይቻል ለአብነት ያህል ይበቃል፡፡ እናት ቡና ጋ ለመድረስ አንድ ኪ.ሜ ያህል ሲቀር ወጣት ሴቶችና ወንዶች ተሰብስበው እየዘፈኑ በሚጨፍሩበት አካባቢ አንድ አዛውንት አየሁና ስለቦታው የሚያውቁትን እንዲነግሩኝ ጠጋ አልኳቸው፡፡

አቶ አሰፋ ገ/ማርያም የቦንጋ ከተማ ነዋሪ ሲሆኑ የ60 ዓመት የዕድሜ ባለፀጋ ናቸው፡፡

ቡና የት ነው የተገኘው?

በደቻ ወረዳ እዚህ ማኪራ ቀበሌ ነው የተገኘው፡፡

ማነው ያገኘው?

ካሊ የተባለ እረኛ ፍየል ሲጠብቅ ነው ያገኘው፡፡ አንዲት ፍየል ብዙ ጊዜ የቡና ፍሬ እየበላች ስትቅበዘበዝ ያያል፡፡ ምን ዓይነት ፍሬ እንደምትበላ ተከታተለና የቡና ፍሬ መሆኑን ተረዳ፡፡ ፍሬው ጐጂ እንዳልሆነ ስለተረዳ ራሱም ሞከረውና ፍየሏ የተሰማት ስሜት ስላደረበት ወደ ቤት ወስዶ አስተዋወቀው፡፡

ይህ ብቻ ካፋ የቡና መገኛ መሆኗን ያረጋግጣል?

አያረጋግጥም፡፡ ሌሎች የሚጠቀሱ ማስረጃዎች አሉ፡፡ በዘጠነኛው መቶ ክ.ዘ አካባቢ ቦንጋ አካባቢ ፒፋ የሚባል ትልቅ ገበያ ነበር፡፡ ያ ገበያ ጂማን አቋርጦ በሦስት አቅጣጫ ይሄዳል፡፡ አንደኛው በጐንደርና መተማ በሱዳን በኩል፣ ቡና ለውጭ ገበያ የሚቀርብበት ነው፡፡ ሌላው በአድዋ በኩል የሚወጣው ነው፡፡ በምሥራቅ ሶዶ በኩል፣ በሐረር በጅቡቲ በርባራ ወደብ ወደ ዐረብ አገሮች የሚወጣም ነበር፡፡ ከ15 በላይ የአገር ውስጥና የውጭ ፀሐፍት ካፋን የቡና መገኛ አድርገው ጽፈዋል፡፡

አረቦች ወደ ካፋ የመጡት በንግድ ነው፡፡ 700 ዓመት ያስቆጠረ ቶንጐላ የተባለ መስጊድ አለ፡፡ ያ መስጊድ የተቋቋመው ቴፋ በተባለ የገበያ አካባቢ ነው፡፡ እስልምናን ወደ ካፋ ያመጡት አረቦች ከመሆናቸውም በላይ ከካፋ ቡና እየወሰዱ በምትኩ ከመካከለኛው ምሥራቅ ሐር እያመጡ ይነግዱ ነበር፡፡

አቶ በድሩ ጀማል አብደላ የቦንጋ ከተማ ነዋሪ ሲሆኑ የ53 ዓመት ጐልማሳ ናቸው፡፡ በሙያ ኢኮኖሚስትና የከፊቾ ብሔረሰብ ተወላጅ ናቸው፡፡

የቡና መገኛ የት ነው?

ማንኛውም የከፊቾ ብሐረሰብ ተወላጅ በዘር ሐረጋችን ሁሉ ከአያት ቅድመ አያቶቻችን ጀምሮ ያለው ሁሉም ትውልድ፣ ካፋ ዞን በተለይም ማኪራ የቡና መገኛ መሆኗን ነው የምናውቀው፡፡ ይኼ በእኛ በተወላጆቹ በኩል ያለው ሐቅ ነው፡፡ ከዚህም በላይ ብዙ የውጭ አገር ፀሐፍት ካፋ የቡና መገኛ መሆኗን ይመሰክራሉ፡፡ ለምሳሌ አሌክሳንደርን፣ ሃዋርድን፣ ማክስዌልን፣… መጥቀስ ይቻላል፡፡

ለምሳሌ አሌክሳንደር ሩሲያዊ ሲሆን፣ አፄ ምንሊክ የጂማውን ንጉሥ አባጅፋር በማስገበር አንዲት ኢትዮጵያን ለመመሥረት ጦር በላኩ ጊዜ፣ አሌክሳንደር ከጦሩ ጋር ዘምቶ የነበረ የጦር አማካሪ ነው፡፡ አሌክሳንደር ስለጦርነቱ በጻፈው መጽሐፍ፡- “የጂማ ነዋሪዎች የአካባቢው (የካፋን) ብቸኛና አንጡራ ሀብት የሆነውን ቡና በሌላ ምርት ለውጠው ወደ ጂማ በማምጣት፣ ዱቄቱን በጦርነቱ ለተጐዳው ሕዝብ ያጠጡ ነበር” በማለት ገልጿል፡፡ ሌሎች በርካታ የውጭ ፀሐፍትንም መጥቀስ ይቻላል፡፡

ካፋ የቡና መገኛ ብቻ ሳትሆን ቡና ላኪም (ኤክክስፖርተር) ነበረች፡፡ ያኔ የካፋ መንግሥት በነበረበት ወቅት (የወደቀው በ1897 ዓ.ም ነው) በንግድ የሚታወቁት አረቦችና ካፋ ነበሩ፡፡ እስከ አውሮፓና ቻይና ድረስ ቡና ይነግዱ ነበር፡፡

ቡናን ለዓለም ያስተዋወቀው ማነው?

አቶ በድሩ “ቡናን ለዓለም ያስተዋወቀው ካልድስ የተባለ የየመን እረኛ ነው” መባሉ፣ “በጣም አሳዛኝ ታሪክ ነው” በማለት በኅዘንና በቁጭት ይናገራሉ፡፡ ለመጀመሪያ ጊዜ ቡና አነቃቂ ነገር እንዳለው ለዓለም ሕዝብ ያስተዋወቀው የካፊቾ ተወላጅ የሆነ ካሊ አዲ የተባለ እረኛ ነው ብለዋል፡፡

ታዲያ እንዴት ካልድስ ነው ተባለ?

ካሊ አዲ የሚለውን በእንግሊዝኛ ጻፍና አንብበዋ!

wright by: Habtewold Desta
Posted by: Kumilachew
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s